Xã vùng cao Hà Lâu của huyện Tiên Yên (cũ) sau sáp nhập lấy tên chung là xã Điền Xá, tuy Hà Lâu không còn tên xã nhưng tên chợ thì vẫn giữ, phiên chợ cứ “đúng hẹn lại lên”, tuy dặm trường, khuất nẻo họp chợ vẫn vui vầy. Người đến chợ không chỉ thỏa mãn giao thương hàng hóa, mà còn như để “Thả hồn” vào phiên chợ văn hóa-du lịch vùng rừng núi này.
Tục truyền, phiên chợ Hà Lâu hình thành ở thôn Bắc Lú từ thời Phong kiến. Người địa phương quen gọi là phiên chợ Bắc Lú, sau này Chính quyền địa phương gọi là phiên chợ Hà Lâu, nhằm nâng quy mô lên chợ cấp xã. Khi mới lập chợ, các lều lán dựng tạm bằng lá cây rừng cốt để che mưa tránh nắng, sự giao thương hàng hóa có dùng tiền mặt nhưng rất ít chủ yếu là trao đổi bằng hiện vật, trao tay nông lâm thổ sản. Thương lái mang muối biển đến chợ đổi lấy khoai sắn, người đổi lợn gà lấy cuốc xẻng công cụ sản xuất cầm tay… Thời đó kinh tế hàng hóa chưa phát triển mạnh, chợ búa chưa mua bán bằng tiền tệ như bây giờ.
Tích chợ tình Hà Lâu.
Vùng rừng Đông Bắc núi cao, suối sâu hiểm trở ngày trước đi lại theo đường mòn luồn lách tắt rừng, người ở thôn bản xa khỏe chân đến chợ cũng phải mất đẫy ngày đường. Thời tiết vùng cao thì đỏng đảnh, sáng nắng chiều mưa. Khi cơn mưa bất chợt đổ xuống, lũ rừng sầm sập kéo về tắc nghẽn giao thông là phải ăn đường ngủ chợ hàng tuần lễ. Theo đó, chợ phiên dôi nhật và mở mang thêm hàng quán ăn uống, quán trọ. Đường sá cách trở kéo kẻ mua người bán tự xích lại gần nhau, khi “chén tạc chén thù”, khi tụ tập vui chơi, múa hát tập thể như: múa tắc xình của người Sán Chay, hát Soóng cọ của người Sán Chỉ, hát Páo Dung của người Dao, hát Then của người Tày…
Trai làng gái bản đàn tính, kèn sáo, ca hát… âm thanh phiên chợ vui nhộn. Văn hóa cộng đồng các dân tộc hòa quyện, đan xen. Hát Soóng cọ giống như hát Giao duyên của người đồng bằng ven biển, nó hợp người hợp cảnh nên được các bạn trẻ ưa thích. Soóng cọ dễ bắt chuyện làm quen, cơ hội để nam nữ kết bầu kết bạn. Ngày trước đường xá và thông tin liên lạc cách trở, thiếu môi trường giao tiếp, phiên chợ là cầu nối tình làng nghĩa xóm, kết nối tình yêu nam nữ. Vô tình phiên chợ Hà Lâu như cánh tay bà mối, kết duyên nhiều trai thôn bản này với gái ngọn suối rừng kia, cánh xa nhau hàng chục con dao quăng mà nên vợ nên chồng.
“Tiếng lành đồn xa” thì “Trai thanh gái lịch” các thôn bản lân cận trèo đèo, lội suối, băng rừng tìm đến phiên chợ Hà Lâu; còn cuốn hút cả trai tài gái sắc ở mãi tít vùng Sơn Động (Bắc Ninh), Đình Lập (Lạng Sơn) cũng theo QL 4 tìm đến chợ phiên Hà Lâu. Người thì đến phiên chợ Hà Lâu tìm “ý trung nhân”; kẻ đến chợ mua vui, được hòa mình với không gian đầy ắp tình yêu ở xứ sở hẻo lánh, của đồng bào người thiểu số vùng cao. Rồi chuyện vui được thêm thắt, lái thị trường mua bán hàng hóa sang chợ tình, mới nghe sượng tai sau dần thành quen và còn thi vị.
Phiên chợ Hà Lâu từng có nét trầm trong thời quan liêu bao cấp, nền chợ cũ dựng lên cửa hàng HTX mua bán của huyện, sự ngăn sông cấm chợ của nền kinh tế chỉ huy; và sự đổi thay trong cơ chế thị trường. Năm 2001, chợ Hà Lâu được xây dựng tạm khu nhà thương mại, dãy nhà chợ truyền thống xây tường bao, mái lợp tôn. Năm 2003, chợ Hà Lâu chính thức được đầu tư xây dựng có tổng diện tích 83,4m2; diện tích mặt bằng chợ 1.769,8m2. Chợ bố trí đủ diện tích cho các hộ kinh doanh cố định, không cố định và các dịch vụ trông giữ xe, vệ sinh công cộng.
Phiên chợ Hà Lâu sản phẩm Văn hóa du lịch.
Năm 2021, chợ phiên Hà Lâu nâng cấp quy mô hoạt động lên tầm chợ phiên văn hóa vùng cao, mỗi tháng họp chợ 1 lần vào ngày chủ nhật tuần thứ tư, hạ tầng đón 1.000-3.000 du khách/phiên chợ; và đã đề nghị phiên chợ Hà Lâu được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh. Hiện chợ phiên Hà Lâu như ngày hội làng, họp chợ hết hợp với các hoạt động văn hóa-thể thao-du lịch rất sôi động.
Các sạp hàng-quán hàng, văn hóa ẩm thực, các hoạt động văn hóa thể thao có sự giao thoa, hội nhập văn hóa truyền thống của các dân tộc bạn, nhưng văn hóa người Dao là vẫn là nòng cốt. Cụ thể, sạp hàng thêu thùa y phục người Dao là nổi trội nhất, các quầy bán nông cụ dao rừng cùng là vật dụng người người Dao thường dùng. Chương trình văn hóa nghệ thuật như Lễ hội cấp sắc, lễ rước dâu, sái mả, ấp trứng, thi thêu, cầu lông gà, trình diễn bản sắc văn hóa dân tộc Dao…bắt nguồn từ văn hóa người Dao. Chợ phiên Hà Lâu nay có sự giao hòa văn hóa các dân tộc bạn như đi cà kheo, bịt mắt bắt vịt, ném còn, bắn nỏ, đẩy gậy, bóng đá nữ…làm cho chợ phiên văn hóa vùng cao Hà Lâu thêm hấp dẫn đa sắc màu văn hóa, du lịch lễ hội.
Mở rộng tìm hiểu, xã Hà Lâu thời phong kiến từng thuộc trấn lỵ Tiên Yên của tỉnh Hải Ninh với 6 tổng gồm cả vùng Cẩm Phả, Ba Chẽ, Bình Liêu, một phần huyện Đình Lập (Lạng Sơn) và đảo Cái Bầu của huyện Vân Đồn. Thời thuộc Pháp Tiên Yên là khu kinh tế sầm uất, căn cứ quân sự lớn nhất của quân Pháp, hiện còn trên 185 di tích, phế tích công trình xây dựng nhà cửa, đồn bốt có niên đại trên 100 năm.
Năm 1955, Chính phủ ra Nghị định tái lập thị xã Tiên Yên, thuộc tỉnh Hải Ninh. Xã Hà Lâu vùng cao nhưng gần cửa biển, gần cảng Mũi Chùa mà người Pháp từng quy hoạch là cửa biển của vùng Tây Bắc với điểm đầu QL4 (đường vành đai biên giới Việt-Trung), từ cảng biển Mũi Chùa (Quảng Ninh) đến cửa khẩu A Pa Chải ( Điện Biên) từ QL4a-QL4h dài 1.382 km. Xã Hà Lâu có lợi thế về địa lý, cư dân các xã Châu Sơn, Kiên Mộc của (Lạng Sơn) thường quen họp chợ Phiên Hà Lâu.
Xã Hà Lâu từ lâu là một trong số các trung tâm thương mại vùng rừng Đông Bắc bộ, các cô gái trẻ người thiểu số sinh sống ở vùng cao khí hậu mát mẻ, da dẻ trắng trẻo lại được thừa hưởng tinh hoa làm thương mại của ông bà nên ai cũng khéo nội trợ, năng động hoạt bát giao thương buôn bán. Du khách khó tính khi đặt chân đến sạp hàng ít khi ra về tay không, thường là mua hàng vì người bán hàng xởi lởi, khéo tiếp thị. Phiên chợ văn hóa vùng cao Hà Lâu đã và trở thành một địa chỉ hấp dẫn khách du lịch và điểm thú vị với những người có sở thích tìm kiếm nét văn hóa chợ tình vùng cao.
Hình ảnh phiên chợ văn hóa vùng cao Hà Lâu:
rau rừng, cá suối, cơm lam…bữa ăn bình dân của người miền núi.
Theo Vietnam Travel